Lees verder

Schaamte, afgunst en jaloezie
– Leontine Brameijer

Lezingen: 13 mei, 27 mei, 10 juni, 24 juni 2020

Waarin problematiek die is ontstaan in de eerste levensfase wordt besproken onder meer aan de hand van ‘Envy and Gratitude’ van Melanie Klein.

Schaamte, afgunst en jaloezie zijn voor ons allemaal zeer herkenbare innerlijke fenomenen, al hebben sommigen meer last van deze emoties dan anderen. Ook zijn we soms het mikpunt van de afgunst en jaloezie van anderen. Afgunst heeft vaak de vorm van een destructieve aanval en kan zeer ontregelend zijn, zowel voor de aanvaller als voor de aangevallene. Jaloezie doet zich voor in relaties, bijvoorbeeld wanneer we niet kunnen verdragen dat de liefde die we verlangen van de ander gedeeltelijk of geheel naar een derde gaat. Wanneer we ons bewust worden van onze afgunstige en jaloerse acties jegens anderen kunnen we overvallen worden door schuld en schaamte, erg naar om te voelen maar een gunstige ontwikkeling in de zin dat deze gevoelens aanzetten tot pogingen iets goed te maken, te repareren en zo het contact met de ander te herstellen. De weg is dan ook vrij om te gaan voelen wat de ander wel geeft, en wat jezelf te bieden hebt. Afgunst en dankbaarheid zijn begrippen waarmee Melanie Klein de theorie van de door haar bewonderde Sigmund Freud heeft uitgebreid en verrijkt. Haar boek ‘Envy and Gratitude’ verscheen in 1957, drie jaar voor haar dood. Freud ontdekte natuurlijk al veel eerder de zogenaamde ‘penisnijd’. Voor het werk van de analyticus in de spreekkamer is de theorie over afgunst van wezenlijk belang. Afgunst speelt een grote rol in het ontstaan van psychopathologie en in het al of niet succesvol verlopen van een analyse. Zo kan de ‘negatieve therapeutische reactie’ gezien worden als manifestatie van afgunst naar de analyticus.

Bovenstaande thematiek zal op de volgende manieren worden uitgediept:

Het (gezamenlijk) lezen van fragmenten uit de psychoanalytische literatuur over de vroege ontwikkeling; verslagen van baby-observaties; voorbeelden uit analyses met kinderen en volwassenen; film- en literatuurfragmenten; bespreking van historische gebeurtenissen en actuele politieke ontwikkelingen. Ook zal de psychoanalytische theorie over deze thema’s gelegd worden naast wetenschappelijk onderzoek, en zal gekeken worden in hoeverre de psychoanalytische theorie hierin bevestigd dan wel weerlegd wordt en hoe dit te beoordelen.

Er zal (veel) ruimte zijn voor eigen inbreng van de deelnemers en een actieve uitwisseling en discussie wordt beoogd.

Het programma per avond

1) Afgunst en jaloezie in de kinderkamer.

De eerste avond van dit blok zal in het teken staan van de vroege ontwikkeling. Melanie Klein deed haar eerste ontdekkingen toen zij begin jaren twintig van de vorige eeuw in Berlijn kinderen ging analyseren. Ook observeerde en analyseerde ze haar eigen kinderen, iets wat nu beslist niet meer zou gebeuren. Na een korte presentatie over deze eerste speltherapieen en over ‘Erna’, een beroemd geworden patientje van Klein, zullen we een begin maken met het bespreken van haar boek ‘Envy and Gratitude’, dat de rode draad zal zijn in deze cursus. Tot slot zullen we enkele filmfragmenten bekijken van jonge kinderen in een natuurlijke gezinssituatie.

Literatuur:

Klein, M. (1957), Envy and Gratitude. The collected works of Melanie Klein vol 3, London, Karnac, 2017, pp 176-235.

2) De rol van afgunst in het ontstaan van psychopathologie.

We zullen de bespreking van ‘Envy and Gratitude’ voortzetten, nu meer vanuit het gezichtspunt van de psychopathologie die we aantreffen bij volwassen patienten.  In de ‘diagnostische’ systemen die in de GGZ worden gebruikt worden ziektebeelden van elkaar onderscheiden waaraan dezelfde dynamische processen ten grondslag liggen. Hoe verhoudt de psychoanalyse zich tot dergelijke indelingen en tot de hedendaagse behandelpraktijk? Ook zullen we aandacht besteden aan de DES, de Dispositional Envy Scale, ontwikkeld door Smith et al. in 1999, en aan empirisch onderzoek dat is verricht naar ‘dispositional envy’. Voor wie wil zijn er exemplaren verkrijgbaar van het in het najaar van 2017 verschenen ‘Dankboek’, een zelfhulpboek van de hand van Ernst-Jan Pfauth.

Literatuur:

Klein, M. (1957), Envy and Gratitude. (Zie boven.)

Smithuijsen, D., Probeer het maar eens, echt dankbaar zijn. Interview met Ernst-Jan Pfauth. NRC woensdag 6 september 2017

3) Afgunst op de bank.

We zullen ons deze keer bezighouden met het werk van de analyticus in de spreekkamer. Hoe zien we de psychoanalytische ‘genezing’, en wat moet er gebeuren om deze te bereiken? Welke rol speelt afgunst in de relatie zoals de analysant die beleeft met zijn analyticus, de overdracht?

Literatuur:

Brenman Pick, I., Reflections on Envy and Gratitude. In: Roth, P. and A. Lemma, Envy and Gratitude Revisited. London, Karnac, 2008, pp 186-200.

Steiner, J., The repetition compulsion, envy and the death instinct. In: Roth, P. and A. Lemma, Envy and Gratitude Revisited. London, Karnac, 2008, pp 137-151.

4) ‘The green-eyed monster.’

Bij het lezen van literatuur en het zien van films of theatervoorstellingen herkennen we soms onszelf en onze naasten in de personages die het verhaal bevolken. Onder bepaalde omstandigheden zou dit zelfs een inzicht op kunnen leveren vergelijkbaar met dat na een succesvolle interpretatie door een analyticus: het beroemde kwartje valt en dit leidt tot innerlijke en gedragsmatige verandering. Het bekendste voorbeeld uit de psychoanalyse van een dergelijke werking is natuurlijk de impact op Freud van de Oedipus mythe en het begrijpen van de centrale positie van het naar deze tragische held genoemde complex in de psychische ontwikkeling. Op deze avond zullen we ons bezighouden met Shakespeare’s Othello, een drama waarin pathologische jaloezie en afgunst leiden tot dood en verderf. Met filmfragmenten!

Tot slot zal er gelegenheid zijn voor deelnemers die dat willen om te rapporteren over al dan niet toegenomen tevredenheid als gevolg van het gebruiken van het ‘Dankboek’. Na een korte evaluatie van de cursus sluiten we de serie af.

Literatuur:

Shakespeare, W.: Othello. (Je kunt het in het Engels lezen of in een Nederlandse vertaling. Een goede samenvatting mag natuurlijk ook in geval van (tijd)nood.)

Sodre, Ignes, “Even now, now, very now…” On envy and the hatred of love. In: Envy and Gratitude Revisited, Roth, P. and A. Lemma (eds), London, Karnac, 2008, pp 1-34.